Rodzina to podstawowa komórka społeczna, kształtująca osobowość jednostki. Gdy nie funkcjonuje ona prawidłowo, psychika, system wartości, styl życia jednostki ulegają zaburzeniu, przez co ma ona problem z funkcjonowaniem w społeczeństwie.
Przemoc domowa – poważna dysfunckcja rodziny
Jedną z dysfunkcji jest przemoc domowa. Nieczęsto się o niej pisze, gdyż jest to temat wrażliwy, wstydliwy. Ale zarazem bardzo ważny. Mówiąc o przemocy, mamy na myśli nie tylko tę fizyczną (działania z użyciem siły), ale również psychiczną (niszczenie pozytywnego obrazu siebie ofiary, zastraszanie), ekonomiczną (uzależnianie ofiary od finansów sprawcy) czy seksualną (zmuszanie do współżycia lub innych zachowań lubieżnych). W 1986 roku Rada Europy przyjęła następującą definicję przemocy domowej: << (…) każde działanie jednego z członków rodziny lub zaniedbanie, które zagraża życiu, cielesnej i psychicznej integralności lub wolności innego członka tej samej rodziny bądź poważnie szkodzi rozwojowi jego/jej osobowości.>>
Przemoc domowa jest działaniem niejednokrotnym, najczęściej ma wieloletnią historię. Powtarza się ona cyklami złożonymi z 3 faz:
- Faza narastania napięcia – wzrasta tu napięcie między sprawcą i ofiarą, spowodowane często przez zwykłe nieporozumienia. Rodzi się agresja.
- Faza ostrej przemocy – tutaj agresja wybucha sprawca często traci panowanie nad sobą. W tej właśnie fazie dochodzi do interwencji policji.
- Faza miodowego miesiąca – sprawca uspokaja się, może próbować wynagrodzić ofierze swoje zachowanie. Udaje, że się zmieni.
Cykle te trwają zwykle latami, a każdy kolejny jest cięższy. Występują też częściej.
Interwencje dotyczące przemocy domowej
Przedstawiliśmy zarys przemocy domowej, przejdźmy więc teraz do jej ofiar. Przez lata złego traktowania ich psychika podupada, stają się one rozchwiane emocjonalnie. Często popadają w choroby bądź zaburzenia psychiczne. Ich życie pełne jest strachu i zmienności. U większości ofiar występuje też syndrom wyuczonej bezradności, czyli zaprzestanie jakichkolwiek działań przy napotykaniu życiowych trudności, który wynika z uznania ich za bezskuteczne.
Nie da się całkowicie wyeliminować czynnika przemocy domowej, możemy natomiast jak najlepiej pomagać jej ofiarom. Jedną z form tej pomocy jest interwencja policji, zabranie ofiar w bezpieczne miejsce, czy też założenie Niebieskiej Karty. Tutaj chciałabym skupić się na tej ostatniej. Prace nad procedurą Niebieskich Kart zainicjowano w 1994r. dzięki Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Procedura ta ma na celu umożliwienie zespołowi interdyscyplinarnemu pracy z dysfunkcyjną rodziną. Zazwyczaj w skład zespołu interdyscyplinarnego wchodzi policja, opieka społeczna oraz komisja rozwiązywania problemów alkoholowych.
Do zadań policji należy po pierwsze samo przyjęcie zgłoszenia o występowaniu przemocy, następnie dokonać interwencji – własnej bądź zleconej. Na miejscu muszą rozeznać się w sytuacji – kto jest ofiarą, a kto sprawcą, co dokładnie się wydarzyło, aby później sporządzić notatkę urzędową w Niebieskich Kartach (tzw. Karta A). Jednak najważniejszym jej zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa pokrzywdzonym. Oprócz zatrzymania sprawcy przemocy jest to też udzielenie pokrzywdzonym informacji o ich prawach, formach pomocy oraz instytucjach, gdzie mogą pomocy szukać. Informacje te winny zostać przekazane pisemnie (Karta B procedury Niebieskich Kart).
Jeśli chodzi o zadania pomocy społecznej w obliczu przemocy rodzinnej, głównym jej celem jest zmiana funkcjonowania rodziny. Pomoc pracownika socjalnego najczęściej polega na wsparciu psychicznym ofiar przemocy, ułożeniu planu pomocy ofiarom, informowaniu i kierowaniu pokrzywdzonych do miejsc udzielających pomocy, schronienia.
Trzecim ogniwem interdyscyplinarnego zespołu ds. przemocy jest gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. W jej skład wchodzą zazwyczaj policjanci, lekarze, terapeuci czy pracownicy socjalni. Głównym zadaniem komisji jest diagnoza występowania, bądź nie, przemocy. W swoich kompetencjach ma ona wszystkie zadanie jak pomoc społeczna, ponadto ma też możliwość monitorowania tych działań oraz rozwoju sytuacji i szybkiej reakcji wraz z organami egzekwowania prawa.
Przy przemocy domowej niezbędna jest ścisła współpraca wszystkich instytucji społecznych. Zespół może być powołany raz na stałe, może ulegać czasowym zmianom i może też być powoływany do konkretnego przypadku. Tworzenie takiego zespołu winno rozpoczynać się już na etapie wspólnych szkoleń, gdyż jego członkowie powinni się znać, wiedzieć, kto ma jakie kompetencje.
Ważne jest zdanie sobie sprawy, że zjawisko przemocy w rodzinie przybiera na sile. Dlatego jeśli widzimy coś niepokojącego w okolicy, winniśmy zareagować, powiadomić odpowiednie służby. Na ogół pomoc ofiarom przemocy kojarzy się z interwencją jednego z ogniw zespołu interdyscyplinarnego, najczęściej policji. Należy jednak pamiętać, że pomoc to także wsparcie socjalne, psychologiczne czy duchowe, poradnictwo prawne, terapia lub też opieka specjalistyczna, jeśli dana sytuacja tego wymaga. Pomocą dla ofiar jest też edukacja społeczeństwa odnośnie przemocy w rodzinie, jej skali, skutkach, prawach ofiar i możliwościach zmiany sytuacji. W ten sposób przybliżymy powagę tegoż problemu i przestanie on być tematem tabu.
Klaudia Nieżurawska
H.S. Sasal, Niebieskie karty. Przewodnik do procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie, Wydawnictwo Edukacyjne PARPA, Warszawa, 2005