Rozpoznanie manipulacji stanowi niemałe wyzwanie. Trudność w zidentyfikowaniu tego typu przemocy psychicznej jest spowodowana postawą manipulatora, który na pierwszy rzut oka może działać podobnie jak człowiek o dobrych intencjach. Niejednokrotnie techniki manipulacyjne są wykorzystywane na przemian z przejawami miłości i troski wobec drugiej osoby, co usypia czujność ofiary.
Gaslighting nie posiada polskiego odpowiednika. Termin ten został zaczerpnięty z przedwojennej sztuki ,,Gas Light” Patricka Hamiltona, która przedstawia historię toksycznego mężczyzny wmawiającego swojej żonie chorobę psychiczną do tego stopnia, że kobieta stopniowo popadała w paranoję pod wpływem manipulacji. Film zapoczątkował analizy naukowe w świecie psychologii, socjologii, filozofii, kulturoznawstwie, a nawet kryminologii w odniesieniu do przemocy oraz charakterystyki sprawcy i ofiary. Według teorii kryminologicznych gaslighting jest procesem (zazwyczaj długotrwałym) przyjmującym postać wmawiania nieprawdziwych informacji ofierze, co w efekcie prowadzi do wzbudzania w niej lęku, dezorientacji, braku zaufania do własnej pamięci i stanu psychicznego oraz do destrukcji poczucia własnej wartości.
Jak działa gaslighter?
Gaslighter, czyli sprawca gaslightingu, posługuje się przede wszystkim zaprzeczaniem, kłamstwem, wprowadzaniem w błąd i podważaniem przekonań ofiary. Manipulatorzy mogą się również dopuszczać inscenizacji pewnych wydarzeń, np. zmiana położenia niektórych przedmiotów czy podstępne włączanie muzyki, której według sprawcy nikt więcej nie słyszał poza ofiarą potencjalnie chorą na schizofrenię. Innym sposobem działania gaslightera jest rozpowiadanie otoczeniu nieprawdziwych informacji na temat ofiary, a następnie wmawianie jej tych kłamstw jako faktów. Według Grzegorza Miecznikowskiego oraz Aleksandry Kubali-Kulpińskiej gaslighting przejawia się przede wszystkim:
- Izolowaniem ofiary od innych i podważaniem sensu relacji z nimi,
- Skłócaniem ofiary z najbliższymi tak, aby nie mogła nawiązać z nimi kontaktu i ewentualnie dokonać weryfikacji własnych wątpliwości,
- Wmawianiem ofierze, że jest psychicznie chora, ma zaburzenia pamięci lub kłamie i zataja prawdę,
- Dezinformacją poprzez negowanie i zaprzeczanie informacji oraz przebiegu zdarzeń, wmawianie swojej wersji wydarzeń przez sprawcę,
- Naprzemiennym okazywaniem troski i zrozumienia z napadami wściekłości,
- Wmawianiem ofierze, że dramatyzuje, wyolbrzymia lub przesadza,
- Wykorzystywaniem przez sprawcę emocjonalnych reakcji ofiary poprzez twierdzenie, że jest to dowód niezrównoważenia psychicznego ofiary lub poczucia wstydu za swoje czyny, które miały miejsce w przeszłości według gaslightera.
Celem gaslightingu jest doprowadzenie ofiary do stanu, kiedy ta przestanie ufać w swoje zdolności poznawcze. Niejednokrotnie jest zmuszana do przeprosin i przyznania racji sprawcy.
Wyrafinowany sprawca przemocy
Należy zauważyć, że gaslighting ma miejsce przede wszystkim w intymnych relacjach partnerskich. Sprawca jest w stanie okazywać czułość ofierze, po czym nagle zmienić swoje nastawienie i dopuścić się agresji słownej lub fizycznej. Co ciekawe, gaslighterzy mają problem z odejściem od partnera przy jednoczesnym wrogim podejściu przepełnionym chęcią zdominowania drugiej strony. Dlaczego tak jest? Prawdopodobnie sprawcy potrzebują partnera do zaspokajania własnych potrzeb lub będąc w konflikcie z ofiarą do usprawiedliwiania własnej osoby poprzez wmawianie jej fałszywych informacji, przy ewentualnym rozpowiadaniu oszczerstw na jej temat. Gaslighterzy niejednokrotnie są osobami zaburzonymi, z niskim poczuciem własnej wartości. Potrzebują obiektu do manipulowania, który okazując skruchę i przepraszając za swoje zachowanie lub podejrzenia dodatkowo podbuduje ego sprawcy. Brak chęci zerwania relacji przez sprawcę może być przez niego tłumaczone jako przywiązanie, oddanie, potrzeba miłości i bliskości ze strony partnera. Gaslighterzy potrafią się posługiwać subtelnymi sygnałami m.in. okazując troskę poprzez pytania o samopoczucie ofiary lub prośby o jej odpoczynek, która w oczach sprawcy nie zachowuje się normalnie i ma problemy z pamięcią, przez co powinna zadbać o swoje zdrowie psychiczne. Z zewnątrz sprawca może być postrzegany jako kochający i troskliwy partner.
Może Cię zainteresować: Toksyczny związek.
Mechanizm działania gaslightera
W działaniu sprawcy gaslightingu można się dopatrzeć pewnego mechanizmu obronnego, jakim jest projekcja. W psychologii jest tłumaczona jako przepisywanie innym własnych wad, błędów lub negatywnych zachowań. Gaslighterzy okłamują swoje ofiary wmawiając, że miały miejsce pewne sytuacje i czyny, które w rzeczywistości się nie wydarzyły lub miały inny przebieg, albo wkładając przekształcone i nieprawdziwe wypowiedzi w usta ofiary. W ten sposób sprawcy przypisują kłamstwa innym. Do tego mogą kwestionować czyjeś uczucia i zrzucać odpowiedzialność. Ofiara jest przekonywana, że to właśnie ona jest toksyczna oraz podstępna, źle działa na partnera i wszystko wskazuje na to, że ma złe zamiary.
Jaką postawę przyjmuje ofiara?
Pod wpływem ciągłych manipulacji ofiara zaczyna popadać w paranoję. Dodatkowo widząc przejawy czułości ze strony sprawcy jej czujność zostaje uśpiona i powstaje dysonans poznawczy co do zamiarów partnera. Pod wpływem tych czynników ofiara zaczyna coraz częściej powątpiewać we własne osądy i stan własnej pamięci. Zdarza się, że regularnie tworzy listę kontrolną, gdzie zapisuje wszystkie czyny i wypowiedziane słowa przez siebie i partnera, aby mieć potwierdzenie przebiegu sytuacji i zmniejszyć szanse na konfrontację z dezaprobatą. Ofiary zaczynają coraz częściej przepraszać sprawcę za swoje słowa i czyny z obawy przed konfliktem, co jest często wykorzystywane przez gaslightera, który podczas przeprosin celowo udowadnia swoją niewinność i bycie pokrzywdzonym. Sprawca może oczekiwać coraz częstszych przeprosin lub wymuszać poczucie winy pokazując swoje oburzenie postawą drugiej strony poprzez ignorowanie lub izolację, która trwa do momentu okazania skruchy przez partnera. Wówczas poczucie beznadziei, zagubienia i zwątpienia nasila się u ofiary. W przypadku rozpowiedzenia nieprawdziwych informacji na jej temat wśród innych osób, dodatkowo wpada w stan bezsilności, upokorzenia i poczucie kompromitacji. Mogą wystąpić nawet objawy wskazujące na depresję lub stany lękowe. Pojawia się silne poczucie słabości, osamotnienia oraz drastyczny spadek poczucia własnej wartości. Ponadto ofiara coraz częściej zaczyna kreować myśli ukierunkowane na zdiagnozowanie u siebie ewentualnego zaburzenia pamięci lub choroby psychicznej, np. schizofrenii, wskutek stwierdzenia takiego ,,faktu” przez partnera. W zaawansowanym stadium dochodzi do sytuacji, kiedy pokrzywdzona strona odnosi wrażenie, że kiedyś była w rzeczywistości zupełnie inną osobą, miała w przeszłości faktycznie złe intencje lub spostrzeżenia (np. co do zdrady partnera, który się tego wypiera) i niewątpliwie teraz potrzebuje leczenia. Ofiara przyjmuje punkt widzenia sprawcy, co świadczy o sukcesie gaslightera.
Twierdzisz, że było inaczej? Idź się leczyć, masz coś z głową!
Trzeba spojrzeć prawdzie w oczy: gaslighting to PRZEMOC. Nie, nie jest kłótnią, konfliktem czy nieporozumieniem. Jest formą przemocy psychicznej, która powoduje rany na psychice człowieka, a nie jego ciele, przez co jest trudna do wykrycia, a z zewnątrz wygląda bardzo niepozornie lub w ogóle nie jest dostrzegana. W przypadku zwykłego nieporozumienia obie strony są w stanie przedstawić swoje stanowiska w danej sprawie, wysłuchać siebie nawzajem i dążyć do konsensusu. Trzeba pamiętać, że polemika powinna rozegrać się wyłącznie pomiędzy świadkami danego wydarzenia z przeszłości. Włączanie do dyskursu osób trzecich jest wielkim błędem i zazwyczaj jest niezwykle krzywdzące dla jednej ze stron, która jest oczerniana przez rozmówcę oraz dodatkowe osoby subiektywnie powielające zdanie tego, który zaangażował je w spór.
Wzajemne wysłuchanie się uczestników konfliktu i zastanowienie się nad sposobami jego zażegnania w taki sposób, aby nie było to bolesne dla żadnych ze stron, jest naturalnym aspektem międzyludzkiego nieporozumienia. Natomiast manipulowanie człowiekiem w celu uzyskania własnych korzyści, zrzucenia odpowiedzialności, usprawiedliwienia swoich błędów lub szkalowania drugiej osoby jest zjawiskiem PATOLOGICZNYM.
Więcej na temat przemocy: Przemoc w rodzinie.
Jakie zwroty możesz najczęściej usłyszeć od gaslightera?
Gaslighter może powiedzieć Ci:
- ,,JA lepiej pamiętam co zrobiłeś i to właśnie TY chciałeś mnie w ten sposób skrzywdzić”,
- ,,Nie będę Cię słuchać, ja swoje wiem”,
- ,,Twierdzisz, że było inaczej? Idź się leczyć, masz coś z głową!”,
- ,,Doskonale pamiętam co wtedy powiedziałaś i nic nie zmieni mojego zdania. Masz ewidentnie problemy z pamięcią”,
- ,,Nie wmówisz mi, że było inaczej, a sama lepiej udaj się psychiatry”,
- ,,Daj spokój, znowu dramatyzujesz i jesteś przewrażliwiona. Przewidziało Ci się”,
- ,,Opowiedziałem innym o tym co mi zarzucasz i co z tego? Przynajmniej wiem, że oni też uważają, że przegięłaś”,
- ,,O co Ci w ogóle chodzi? Przecież tak nie było i koniec dyskusji!”,
- ,,Niby bronisz swojego zdania, a po prostu nie chcesz się przyznać”,
- ,,Skoro według Ciebie nic takiego nie powiedziałeś, to znaczy, że jesteś fałszywy i do tego nienormalny. Lecz się!”.
- ,,Kłamiesz! Właśnie, że było inaczej!”
- ,,Czekam, aż w końcu przyznasz mi rację”,
- ,,Coś sobie znowu uroiłeś”,
- ,,Chcesz udowodnić, że coś innego powiedziałaś? Nie wiesz jak się bronić, więc robisz teraz ze mnie wariata? Jak możesz?!”,
- ,,Doskonale wiem, co miałaś wtedy na myśli. Masz mnie przeprosić, bo jak nie to…”,
- ,,Po co mi to mówisz? Tłumaczysz się teraz? Już ja wiem dlaczego! Jest Ci po prostu wstyd i gryzą Cię wyrzuty sumienia!’’,
- ,,Wychodzę! A wrócę dopiero wtedy, kiedy pójdziesz po rozum do głowy i mnie przeprosisz”.
Dlaczego gaslighter używa takich słów?
W tego typu zwrotach można zauważyć charakterystyczną postawę, jaką jest brak chęci do wysłuchania drugiej strony i potrzeba dominacji. Gaslighter zakazuje poruszania pewnych tematów i urywa dyskusję. Z różnych powodów zakłada, że najlepiej zna intencje drugiej osoby i jest w stanie bezbłędnie odtworzyć czyjeś słowa lub czyny z przeszłości. Nie przyjmuje do siebie tego, że jego pamięć również może zawodzić lub mógł dokonać złej interpretacji. Sprawca narzuca swoje zdanie, zaś druga strona chcąc przedstawić pewne spostrzeżenia lub rzeczywisty sens swoich zachowań lub słów, jest odbierana jako konfliktowy rozmówca dotknięty zaburzeniami psychicznymi. Kiedy ofiara zasygnalizuje, że poczuła się pokrzywdzona lub skompromitowana, gaslighter uzna to za przewrażliwienie, wyolbrzymienie oraz nada swoim szkodliwym czynom łagodne znaczenie i je natychmiast usprawiedliwi. W przypadku zdrady manipulator zrobi wszystko, aby się wyprzeć swoich czynów i będzie zapewniać, że to ofiara ma jakieś urojenia lub przewidzenia.
Gaslighting a czyny zabronione
Uregulowanie prawnokarne samego w sobie gaslightingu nie jest oczywistym zabiegiem. Trudne jest wykrywanie i bezpośrednie przeciwdziałanie psychomanipulacji środkami prawnymi, gdyż ofiara często broni swojego oprawcę oraz wypiera ze świadomości bycie pokrzywdzonym. Jednak gaslighting jest powiązany z pewnymi przestępstwami, które mogą dotyczyć zarówno partnerów, jak i innych relacji międzyludzkich. W Kodeksie Karnym z 1997 r. najbliższy penalizacji gaslightingu jest art. 207 dotyczący znęcania się fizycznego i psychicznego. Z kolei zgodnie z art. 286 K.K. określającym przestępstwo oszustwa, sprawca wprowadza ofiarę w błąd lub doprowadza do stanu niezdolności do należytego pojmowania własnego działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wykorzystania seksualnego małoletniego (art. 200a K.K.). Gaslighter może doprowadzić swoją ofiarę do chorób lub zaburzeń psychicznych, samookaleczenia, a nawet samobójstwa. W takiej sytuacji można powiedzieć o spowodowaniu ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 K.K.), rozstroju zdrowia (art. 157 K.K.) lub doprowadzeniu człowieka do targnięcia się na własne życie (art. 151 K.K).
Zadbaj o siebie
Jak już wcześniej wspomniano, manipulacja jest bardzo trudna do wykrycia, zwłaszcza przez samą ofiarę. Zauważając u siebie pewne negatywne symptomy powstałe w wyniku trudnych relacji, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą, czy nawet psychiatrą. Interwencja specjalisty pomoże w uświadomieniu i zrozumieniu mechanizmów przemocy, które destrukcyjnie wpływają na zdrowie psychiczne i fizyczne. Prawdopodobnie ofiara będzie potrzebowała poddania się terapii w celu odbudowania poczucia własnej wartości i pewności siebie.
PAMIĘTAJ!
Tłumaczą się wyłącznie winni.
Nikt Cię nie może zmusić do przepraszania za słowa lub czyny, które nigdy nie miały miejsca.
Znaj swoją wartość i nie pozwól się nikomu podporządkować.
PONOSISZ ODPOWIEDZIALNOŚĆ WYŁĄCZNIE ZA SWOJE CZYNY I SŁOWA, A NIE ZA INTERPRETACJE I INSYNUACJE INNYCH OSÓB
Przykładowe telefony zaufania:
- Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym: 116 123
- Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie ,,Niebieska Linia”: 800 120 002
- Internetowy Telefon Zaufania „Anonimowy Przyjaciel”: 85 92 88
- Fundacja Instytut Otwarta Przestrzeń: 511 028 333
- ITAKA – Antydepresyjny telefon zaufania: 22 484 88 01
- Telefoniczna Pierwsza Pomoc Psychologiczna: 22 425 98 48
- Policyjny Telefon Zaufania ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie: 800 120 226
- Anonimowa Policyjna Linia Specjalna: 800 120 148
- Całodobowy telefon dla kobiet doświadczających przemocy: 600 070 717
- Telefon Zaufania Dla Dzieci i Młodzieży: 116 111
(Kryminolog/ mgr kryminologii) Katarzyna Pietrzycka
Źródła:
M. Romańczuk-Grącka, Gaslighting jako forma przemocy psychicznej, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2021 Olsztyn.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.