Socjologowie mieli niemały problem z utworzeniem trafnej definicji rodziny. W związku z tym powstało ich kilka. Z biegiem czasu wymagały one modyfikacji, gdyż dostrzeżono więcej typów gospodarstw domowych, które nie wpasowały się w żadną z proponowanych definicji. W artykule przytaczamy kilka z nich oraz przybliżamy czytelnikowi typy współczesnych rodzin.
Rozwój badań nad tematyką rodziny w Polsce
Zainteresowanie tematyką rodziny u polskich socjologów było niewielkie, choć zauważalne jeszcze przed II wojną światową. Wtedy traktowano ją marginalnie, przy okazji innych przedmiotów naukowych. Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte przyniosły imponujący rozwój badań, które na przełomie tych lat doprowadziły do uformowania się socjologii rodziny jako odrębnej subdyscypliny badawczej. Pod koniec lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych Polska znalazła się w europejskiej czołówce badań nad rodziną.
Klasyczna definicja rodziny
Klasyczną definicję rodziny oparto na definicji rodziny nuklearnej, którą upowszechnił amerykański antropolog G. P. Murdock w latach czterdziestych XX w. Zgodnie z jego koncepcją, rodzina nuklearna to grupa społeczna składająca się z żony, męża oraz ich potomstwa, charakteryzująca się wspólnym zamieszkaniem, współpracą ekonomiczną i podziałem pracy oraz reprodukcją.
Interesuje Cię tematyka rodziny? Przeczytaj o przemocy w jej kontekście: Przemoc w rodzinie.
Definicje rodziny w polskiej socjologii
W tym duchu skonstruowano wiele definicji rodziny, różniących się między sobą szczegółami, lecz mających pewne wspólne cechy, a mianowicie:
1) występują w nich specyficzni aktorzy, […] ściśle określeni członkowie: mąż, żona, dzieci,
2) istnieją między tymi aktorami dwa rodzaje więzi społecznej: małżeńska i krewniacza,
3) rodziny takie spełniają ważne dla szerszej społeczności i dla jednostek funkcje.
Te cechy możemy zauważyć w jednych z najpopularniejszych definicjach polskiej socjologii:
• F. Adamskiego: „rodzina stanowi duchowe zjednoczenie szczupłego grona osób, skupionych we wspólnym ognisku domowym aktami wzajemnej pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinną i społeczną. Grupę rodzinną wyróżnia spośród innych grup współwystępowanie następujących cech: wspólne zamieszkanie członków, wspólne nazwisko, wspólna własność, ciągłość biologiczna oraz wspólna kultura duchowa.”,
• J. Szczepańskiego: „rodzina jest „małą grupą społeczną, składającą się z rodziców, ich dzieci i krewnych; rodziców łączy więź małżeńska, rodziców z dziećmi – więź rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak również więź formalna, określająca obowiązki rodziców i dzieci względem siebie”,
• Z. Tyszki: „rodzina jest to „zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa.
pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji”.
Podział typów rodziny ze względu na organizację życia rodzinnego
W tym klasycznym ujęciu wyróżniamy następujące typy rodziny ze względu na
organizację życia rodzinnego:
• małżeńska (nuklearna) – złożona z rodziców lub rodzica i co najmniej jednego dziecka; poligamiczna – złożona z kilku rodzin nuklearnych ze wspólnym mężem lub żoną;
• poszerzona (wielopokoleniowa) – złożona z co najmniej dwóch rodzin nuklearnych podporządkowanych jednemu kierownictwu rodzinnemu;
• zmodyfikowana rodzina poszerzona – związek rodzin nuklearnych pozostających w pewnej zależności od siebie.
W każdym z tych wariantów życia rodzinnego jest rodzina nuklearna – zwana w tym kontekście
„podstawową komórką społeczną”.
Inne formy realizacji życia społecznego
Poza zasięgiem tego pojęcia pozostaje cały szereg układów, w jakich funkcjonują współcześni ludzie, które w odczuciu części społeczeństwa stanowią formy realizacji życia rodzinnego, a przynajmniej spełniają szereg funkcji charakterystycznych dla klasycznej rodziny. Wśród takich modeli alternatywnych bądź wyróżniamy:
• związki formalne z założenia bezdzietne,
• samotnych rodziców z dziećmi,
• trwałą kohabitację (związki nieformalne) z dziećmi lub bez,
• zarejestrowane związki partnerskie z dziećmi lub bez; tzw. rodziny wizytowe (bez elementu wspólnego zamieszkania),
• rodziny rekonstruowane, oparte na ponownym małżeństwie z nowym partnerem/partnerką po rozwodzie z poprzednim/poprzednią, obejmujące skomplikowane relacje związane z faktem posiadania dzieci z poprzednich związków,
• tzw. homorodziny (partnerzy homoseksualni w związkach nieformalnych lub sformalizowanych, z dziećmi adoptowanymi lub biologicznymi dziećmi partnerów albo bez dzieci; niejednokrotnie w bardzo złożonych układach z drugim z biologicznych rodziców posiadanych dzieci),
• tzw. małżeństwa otwarte; grona przyjacielskie (z elementem wspólnego zamieszkiwania),
• tzw. układy sieciowe seniorów (sieci rozmaitych powiązań obejmujących różnego rodzaju wzajemne wsparcie osób w podeszłym wieku),
• związki grupowe i plemienne.
Może Cię zainteresować: Dzień Świadomości Alienacji Rodzicielskiej.
Czy istnieje więc jedna słuszna definicja rodziny?
Polska socjologia rodziny jest relatywnie nową dziedziną nauki. Już w określaniu kluczowych dla niej pojęć uczeni napotkali sporo trudności, jako że funkcje rodziny mogą spełniać zróżnicowane grupy ludzi. Łączą je jednak cechy, które w oczach społeczeństwa są kluczowe do życia razem. Na tym etapie rozważań można stwierdzić, że nie istnieje jedna słuszna definicja rodziny.
Bibliografia:
T. Szlendak, Socjologia rodziny. Ewolucja, historia, zróżnicowanie, Warszawa 2012, s. 96.
F. Adamski, Socjologia małżeństwa i rodziny. Wprowadzenie, Warszawa 1984, s. 21, 48.
J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1972, s. 70.
Z. Tyszka, Socjologia rodziny, Warszawa 1974, s. 74.
K. Slany, Alternatywne formy życia małżeńsko-rodzinnego w ponowoczesnym świecie, Kraków
2002, s. 84-85.