Alkoholizm jest uzależnieniem, które w Polsce dotyka, wedle różnych badań, nawet 2% społeczeństwa. Może ono przybierać różne formy i każdy przypadek alkoholizmu jest inny. Wielu uzależnionych jest wysoko funkcjonującymi alkoholikami, po których ciężko dostrzec problemy z nałogiem. Istnieje znacznie więcej przypadków, gdy alkoholizm niszczy kompletnie umysł i ciało uzależnionego, a wraz z tym także rodzinę i najbliższe otoczenie. Co do zasady osoba uzależniona powinna sama być świadoma skali swojego uzależnienia i mieć wolę leczenia. Są jednak sytuacje, kiedy niezbędne jest „przymuszenie” alkoholika do leczenia.
Podstawa prawna przymusowego leczenia osoby uzależnionej od alkoholu
Zobowiązanie do leczenia osoby uzależnionej od alkoholu jest możliwe dzięki ustawie z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2021 r. poz. 1119). Przymusowe leczenie osoby uzależnionej od alkoholu jest możliwe jedynie na podstawie orzeczenia sądu rejonowego, właściwego dla miejsca zamieszkania lub stałego pobytu uzależnionego.
Jak wygląda procedura przymusowego leczenia osoby uzależnionej od alkoholu?
Zgodnie ze wspomnianą wyżej ustawą leczenie odwykowe w zakładach leczniczych odbywa się dobrowolnie. Wyjątkiem są osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny (art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi).
W takich sytuacjach gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych kieruje daną osobę (na jej wniosek lub z własnej inicjatywy) na badanie przez biegłego, który wydaje opinię w sprawie uzależnienia i wskazuje odpowiedni ośrodek odwykowy. Na tym etapie jednak nie można jeszcze zmusić osoby uzależnionej do poddania się badaniom.
Postanowienie o obowiązku poddania się przymusowemu leczeniu zależne jest od wystąpienia nie tylko przesłanki medycznej (czyli uzależnieniu), ale także społecznej, czyli wykazaniu, że nałóg alkoholika rzeczywiście doprowadza do demoralizacji i rozkładu życia rodzinnego.
O zobowiązaniu do leczenia w zakładzie leczniczym orzeka sąd rejonowy na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych lub prokuratora. Co ważne, legitymacji do wszczęcia postępowania w tym zakresie nie ma rodzina alkoholika. Bliscy, np. małżonek mogą jedynie wystąpić do komisji o złożenie wniosku.
Jeśli w sprawie nie było wcześniej opinii biegłego, sąd może wydać zarządzenie o jej sporządzeniu. W przypadku, gdy zobowiązany uchylałby się od poddania się badaniom, można go przymusem doprowadzić do biegłego przy pomocy Policji. Tak samo sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie na rozprawę.
Zobowiązanie do leczenia w zakładzie prowadzącym terapię uzależnień może zostać ustanowione na czas maksymalnie do dwóch lat. Orzeczenie o zobowiązaniu zapada po przeprowadzeniu rozprawy, a cały proces nie powinien trwać dłużej niż miesiąc od wpłynięcia odpowiedniego wniosku.
Osoba, na którą został nałożony obowiązek poddania się leczeniu, musi stawić się w wyznaczonym miejscu i terminie. Jeśli tego nie zrobi dobrowolnie, dopuszczalne jest, na podstawie zarządzenia sądu, doprowadzenie jej tam siłą. Osoby takie są przyjmowane do ośrodka poza kolejką.
Przymusowe leczenie alkoholika jest procedurą wyjątkową, gdyż zdecydowanie ingeruje ona w wolność osoby uzależnionej. Jednakże są sytuacje, kiedy tak radykalne kroki są niezbędne, nie tylko ze względu na bezpieczeństwo i zdrowie alkoholika, ale także jego otoczenia.
Szymon Brzeziński