
Definicja
Istnieje wiele definicji samobójstwa. Praktycznie każdy autor interpretuje to zjawisko na swój własny sposób. I tak np. według Durkheima „samobójstwem jest każda śmierć będąca bezpośrednim lub pośrednim skutkiem działania lub zaniechania działania przez osobę zadającą sobie śmierć, której znane są skutki tego działania”. Wg. Halbwachs’a samobójstwo jest każdym przypadkiem zabicia się, który nie jest poświęceniem. Natomiast Gibbs i Martin w teorii integracji statusu samobójstwo tłumaczą brakiem trwałości i stabilności stosunków społecznych w danym społeczeństwie. Także, jak widać, nie można stworzyć jednej, obejmującej wszystkie aspekty, definicji samobójstwa.
Samobójstwo jako problem zdrowia publicznego.
Każdy człowiek ma inną, zindywidualizowaną definicję zdrowia. Pojmowanie zdrowia charakteryzuje zmienność, która wynika z cech: indywidualnych
(inne rozumienie zdrowia przez osoby młode, starsze czy niepełnosprawne), społecznych (rozumienie potoczne, profesjonalne), sytuacyjnych (inne pojmowanie w czasie wojen, działań zbrojnych), kulturowych (poglądy w krajach rozwiniętych i rozwijających się) i naukowych (stanowisko etyków, psychologów czy socjologów).
Zdrowie, według definicji ustanowionej w 1986 roku w Ottawie, „jest zasobem, potencjałem indywidualnym i społecznym, jednym z bogactw naturalnych kraju, determinującym rozwój społeczny, gospodarczy czy osobniczy”. Sprzyjają lub szkodzą mu czynniki polityczne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe, środowiskowe, biologiczne, sposób postępowania oraz styl życia. Styl życia oraz zachowania zdrowotne, które człowiek wybierze, znacząco wpływają na jego kondycję psychiczną oraz jakość życia.
Można wyróżnić trzy rodzaje zdrowia, które składają się na stan pełnego dobrobytu: fizyczne, psychiczne i społeczne. Zdrowie fizyczne związane jest z prawidłowością funkcjonowania naszego organizmu, poszczególnych układów i narządów. Zdrowie psychiczne dzieli się na zdrowie emocjonalne i umysłowe. Zdrowie emocjonalne to umiejętność rozpoznawania i wyrażania emocji, radzenia sobie ze stresem, napięciem, lękiem, depresją czy agresją. Zdrowie umysłowe to zdolność logicznego i jasnego myślenia.
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje zdrowie psychiczne jako „stan dobrego samopoczucia, w którym każda jednostka realizuje swój własny potencjał, radzi sobie z normalnymi stresami życia, może pracować wydajnie i owocnie, oraz jest zdolna, aby przyczynić się dla jej/jego społeczności” (who.int/features/factfiles/mental_health/en/#, dostęp 05.01.2017 godz. 15.29). Natomiast zdrowie społeczne, to zdolność do tworzenia oraz podtrzymywania relacji społecznych.
Do utrzymania równowagi w tym względzie bardzo ważna jest świadomość posiadania bliskich, na których możemy w każdej chwili polegać. Status społeczny, miejsce zamieszkania oraz środowisko w jakim żyje jednostka, w dużym stopniu wpływają na jej stan zdrowia. Zdrowie społeczne człowieka warunkuje jego postrzeganie siebie w społeczeństwie. Problemy z nawiązywaniem kontaktów, czy łatwość wchodzenia w konflikty powodują, że jednostka może mieć problemy ze zdrowiem społecznym, co może się objawiać izolacją i niechęcią do przebywania z innymi ludźmi. Zachowanie takie powoduje zarówno uszczerbek na zdrowiu społecznym, jak i psychicznym, co w konsekwencji może stać się powodem podjęcia próby samobójczej i wyeliminowania się ze społeczeństwa. (Aronson E., „Człowiek istota społeczna”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2005r., s. 163-164) Rozchwianie emocjonalne i zaburzenia umysłowe prowadzą do sytuacji, w której ofiara nie potrafi poradzić sobie z codziennymi problemami, co może prowadzić do sytuacji zagrażających życiu. Próba samobójcza jest zdarzeniem, które może zakończyć się śmiercią człowieka, a w przypadku nieudanej próby może dojść do poważnego uszczerbku na zdrowiu. Wywiera to wpływ nie tylko na jednostkę, lecz również na jej społeczne
otoczenie. W związku z tym, jest to poważny problem zdrowia publicznego. Zdrowie publiczne natomiast analizuje zjawisko autodestrukcji pod względem populacyjnym, co oznacza skupianie się na podejściu prewencyjnym, które wpływa na grupę ludzi lub całą populację. Działania mające na celu oddziaływanie na zdrowie społeczeństwa mogą powodować znaczący i utrzymujący się spadek liczby
samobójstw. (Maszczak T., „Zdrowie jako wartość uniwersalna”, Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu, Zeszyt 54-2005, s. 74)
Zjawisko samobójstw może być rozpatrywane z różnych perspektyw: filozoficzno–teologicznej, klinicznej, psychologicznej i socjologicznej. Ja chciałabym się zająć aspektem socjologicznym. Punktem wyjścia w tym aspekcie jest społeczeństwo. Oznacza to, iż socjologowie są zainteresowani wspólnymi motywami postępowania, społecznymi warunkami zapobiegającymi, bądź sprzyjającymi targnięciu się na własne życie. W 1897 roku Durkheim przedstawił koncepcję integracji i dezintegracji społeczeństwa, której wskaźnikiem stały się samobójstwa jego z członków. Im wyższe są współczynniki śmierci samobójczej, tym silniejsza dezintegracja zbiorowości, a im niższe – tym wyższa integracja i lepsza kondycja społeczeństwa.
Samobójstwo w dziejach kultury.
Samobójstwo jest zjawiskiem obserwowanym i opisywanym w wielu dokumentach historycznych, baśniach, mitach oraz historiach rodów.
Starożytność.
Starożytni Trakowie palili żony wraz ze zwłokami ich zmarłych mężów. Starożytni Germanie poprzez samobójstwo uwalniali się od cierpień związanych z wiekiem starczym rzucając się do morza z urwisk. Przedchrześcijańska cywilizacja rzymska i wczesnogrecka tolerowały samobójstwo jako metodę pozwalającą uniknąć ciosów, jakie niosło z sobą życie. W Chinach częstym motywem samobójstwa kobiet była śmierć ich mężów, bądź utrata dziecka, natomiast panny ratowały się nim przed niechcianym małżeństwem. Odebranie sobie życia było też sposobem na zamanifestowanie niesprawiedliwych zarządzeń cesarza. W Japonii popełniali je wojownicy, by nie oddać się w niewolę, zakochani nie mogący połączyć się węzłem małżeństwa, cierpiący z powodu choroby czy trudności materialnych. W starożytnej Grecji samobójstwo było nieaprobowane, a wręcz zakazane. Wielcy filozofowie, np. Arystoteles, Platon i Pitagoras występowali zdecydowanie przeciw destrukcji swego życia. Wierzono wtedy, iż dusza samobójcy jest karana za odebranie własnego życia. Samobójcom odcinano dłonie i chowano poza murami miasta.
Wśród motywów samobójstw popełnianych w starożytności znajdujemy m.in. rozpacz po utracie bliskiej osoby, załamanie po stracie rzeczy materialnych, szał zesłany przez bogów, problemy dotyczące życia uczuciowego, czy wypełnienie przepowiedni wyroczni.
Średniowiecze.
Samobójca postrzegany był jako osoba odarta z wszelkiej nadziei. Uważano, że następstwem popełnionego samobójstwa są wszelkie kataklizmy i epidemie. W Wieku XII i XIII liczba samobójstw wzrosła. Najczęściej występowało powieszenie się (60%), a kolejnym utopienie się (20%).
Wieki XVI i XVII.
W tym okresie zaczęto dostrzegać związek między samobójstwem a melancholią i innymi zaburzeniami psychicznymi. Robert Burton w „Anatomii melancholii” stwierdził, że może być ono wynikiem „ciężkiej melancholii” określanej dzisiaj terminem „depresja”. Pojawiało się także coraz więcej głosów usprawiedliwiających decyzje samobójców, ich obrońcami byli m.in. Ch. Montesquieu, J.J Rousseau, D. Hume, czy A. Schopenhauer. W XVIII wieku sformułowano tezę o zarażaniu i naśladowaniu samobójstwa. E. Durkheim stwierdził, że naśladownictwo nie należy do najważniejszych spośród czynników wyboru śmierci samobójczej, ale ma swój udział oraz niemały wpływ na autodestrukcyjne decyzje. Dotyczy to szczególnie naśladowania osób darzonych zaufaniem, bądź postrzeganych jako autorytety, co przekładało się na podziw i szacunek do ich decyzji, z samobójstwem włącznie.
W tym wieku występowało również zjawisko efektu Wertera, formy naśladownictwa głównego bohatera dzieła autorstwa J.W. Goethego noszącego tytuł: „Cierpienia młodego Wertera”.
Młoda Polska.
W tym okresie samobójstwo było drogą do wyzbycia się wszystkiego, co determinowało i więziło myśli oraz uczucia człowieka. Drogą do „nagiego stanu psychicznego”. Dzięki literaturze samobójstwo zaczęło stanowić element współczesnego świata. Istnieje udowodniony związek pomiędzy nagłośnionym w środkach masowego przekazu faktem popełnienia samobójstwa a wzrostem liczby popełnionych samobójstw. Według badań przeprowadzonych w 1974 roku przez amerykańskiego socjologa D. Phillipsa, wzrost ten jest dziesięciokrotny i sięga 1000% w przypadku samobójstw popełnianych przez sławnych ludzi.
Socjologiczna teoria samobójstw.
Socjologiczne spojrzenie na zachowania autodestrukcyjne i samobójcze odnosi się do głównych rozważań nad umiejscowieniem przyczyny tego typu zdarzeń. Główne pytania badawcze, oprócz szacowania skali, dotyczą źródeł problemów tkwiących w społeczeństwie oraz w jednostce. W nauce tej samobójstwo traktuje się jako fakt społeczny, zdarzenie uwarunkowane kontekstem społecznym, ale także wydarzenie osobiste i prywatne. Prekursorem socjologicznych rozważań nad samobójstwem był Emile Durkheim, który podjął analizę problematyki uwzględniając relację jednostka – społeczeństwo. W ujęciu Durkheima samobójstwa są wynikiem dezintegracji życia społecznego i występują częściej w zbiorowościach, w których istnieją słabsze więzi społeczne. Jednym z czynników, oprócz dezintegracji jest też anomia. Odsetek samobójstw spada w okresach, w których integracja wewnątrz społeczeństwa jest silniejsza, takich jak wojny czy powstania. Według niego samobójstwo wynika ze stanu grupy społecznej, w której dana osoba funkcjonuje. Najistotniejsza jest integracja i spójność społeczności.
W ramach rozważań wyróżnione zostały cztery typy samobójstw:
• altruistyczne, które wynika z ogromnej więzi społecznej ze społeczeństwem
• egoistyczne, w konsekwencji zerwania kontaktów i związków z ludźmi z najbliższego otoczenia
• fatalistyczne, które wynika z przekonania danej jednostki o nadchodzącej i nieuniknionej śmierci
• anomiczne – w wyniku braku ograniczeń i zniesienia jakichkolwiek regulacji
Według teorii socjologicznych rozważania nad uwarunkowaniami zachowań samobójczych kierowane zostają wobec ról, które pełnione są przez jednostki. Autoagresja stanowić może formę konfliktu ról w zakresie społeczności, w której jednostka funkcjonuje. Czynniki często przywoływane w ramach tych wpływających na stan jednostki to: prestiż społeczny, status materialny, dostęp do wszelkiego rodzaju dóbr. Robert Merton w kryminologicznej teorii anomii powoływał się na formę dezorganizacji społecznej spowodowanej rozbieżnością potrzeb, znajomości dóbr w danej społeczności i trudności jakie pojawiają się w związku z osiąganiem tych dóbr. Ograniczenie ich lub zablokowanie np. z powodu pochodzenia lub statusu materialnego powoduje różne formy
przystosowania. Jedną z nich jest wycofanie. Niechęć, czy rezygnacja mogą stanowić jeden z elementów warunkujących myśli i próby samobójcze, których efektem niejednokrotnie są samobójstwa dokonane. Czynniki społeczne wymieniane w socjologicznych analizach samobójstw to: wiek, status materialny, stan cywilny, aspekty rodzinne, samobójstwo występujące wśród osób bliskich, miejsce zamieszkania, poziom wykształcenia, przewlekłe choroby oraz bezrobocie.
Gdy zastanowimy się nad samobójstwem, pojawia się wiele wątpliwości, czasem ciarki na plecach. Pojawia się wiele pytań – jak ciężkie musiało być życie, jak beznadziejnie ktoś musiał się czuć, że ponad wszystko wybrał śmierć. Tchórzostwo? Odwaga? Jakie problemy muszą się pojawić w życiu młodego człowieka? Czy ta decyzja pojawia się nagle, czy wręcz przeciwnie – ciągnie się latami. Badania naukowe pokazują, że powszechniejsza jest druga możliwość. Myśl o odebraniu sobie życia nie pojawia się nagle. Jest raczej zbiegiem zdarzeń, doświadczeń rozłożonych w dłuższym czasie. Śmierć samobójcza ma wymiar społeczny, społeczne podłoże, tudzież uwarunkowania. Socjologiczna interpretacja samobójstwa polega na poszukiwaniu cech wspólnych, generalnych uwarunkowań większości przypadków. Śmierć samobójcza człowieka może wynikać z najrozmaitszych powodów, mniej lub bardziej ze sobą powiązanych. (M. Jarosz, Samobójstwa, wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa, 1997 r.)
„Samobójstwa są jednak zjawiskiem społecznym. Autodestrukcyjna aktywność podejmowana jest tak licznie, że samobójcy stanowią znaczną kategorię w strukturze całej populacji.” (Ibidem, s.44) Dlatego też powinniśmy znaleźć wspólne uwarunkowania samobójstw, ich kontekst społeczny. Podstawą metodologicznych i teoretycznych założeń socjologicznego kierunku badań samobójstw jest ustalenie wspólnych źródeł warunkujących nasilanie zachowań samobójczych, tzn. tworzących wyższy stopień prawdopodobieństwa występowania ich w określonych sytuacjach społecznych.
Czynniki społeczno-demograficzne oraz środowiskowe.
1) płeć- samobójstwa są częstsze wśród chłopców, zaś wśród dziewcząt częstsze są próby samobójcze;
2) wiek – według różnych badań grupy ryzyka stanowią osoby w wieku 19-24lata oraz 55-60 lat;
3) miejsce zamieszkania miasto/wieś- więcej samobójstw występuje na wsi;
4) sytuacja indywidualna: sytuacja rodzinna, relacje z rówieśnikami, osamotnienie, zmiana szkoły,
konflikt z prawem etc.;
5) migracja – wśród dorosłych:
– stan cywilny – ryzyko jest większe wśród mężczyzn po rozwodzie, separacji oraz w stanie wolnym;
– zawód – zwiększoną ilość samobójstw notuje się wśród weterynarzy, farmaceutów, lekarzy i rolników, prawdopodobnie z powodu większej dostępności do środków umożliwiających zamach samobójczy;
– bezrobocie.
Analiza wybranych społecznych sytuacji suicydogennych.
1) Sytuacja suicydogenna a stan dezintegracji grupowej.
Zmęczenie życiem szczególnie ujawnia się w procesach wywołujących poczucie osamotnienia. Sytuacja ta jest skutkiem pogłębiającej się utraty kontaktów w grupie integrującej. Powodem może być starzenie się, rozwój choroby lub poczucie odrzucenia, wyobcowania. To z kolei może pociągać
za sobą poczucie bezwartościowości, negatywnej oceny samego siebie i poczucia winy, co może skutkować wyeliminowaniem z grupy. Taka sytuacja jest sprzyjającym podłożem myśli samobójczych (R. Bielicki, Dynamika, uwarunkowania, profilaktyka samobójstw w ostatnim ćwierćwieczu XX wieku w Polsce, Dom Wydawniczy Duet, Toruń, 2004 r.).
2) Sytuacja suicydogenna w warunkach negatywnej opinii grupy integrującej.
Sytuacja ta jest warunkowana ujemnymi sądami członków grupy o jednostce. Mogą one tworzyć sytuację nerwicogenną. Jeśli jednostka widzi skutki ujemnych sądów o niej jako odrzucenie przez innych, zerwanie więzi integracyjnych lub przeszkody w osiągnięciu celów życiowych, może to ją doprowadzić do zachowań dewiacyjnych, np. alkoholizm, brak afirmacji własnego życia. Natomiast te zachowania mogą prowadzić do odrzucenia z grupy.
Kategorie samobójstw.
Durkheim wyróżnił cztery rodzaje samobójstw:
1) Samobójstwo egoistyczne – wynik zbyt słabej integracji jednostki ze społecznością;
2) Samobójstwo altruistyczne- wynik zbyt silnej integracji ze społecznością, zbyt daleko posuniętej socjalizacji (Żydzi z Masady, zabili się podczas najazdu wroga – Rzymian, inny przykład: samospalenie wdów po stracie męża – sati);
3) Samobójstwo anomiczne – przejaw zakłócenia ładu społecznego, jednostki są w zbyt małym stopniu kontrolowane przez społeczeństwo, stan dezintegracji społecznej;
4) Samobójstwo fatalistyczne- samobójstwo człowieka w sytuacji tragicznej (obozy koncentracyjne)
Statystyki samobójstw w Polsce.
W Polsce istnieją dwa główne źródła statystyk prezentujących zachowania samobójcze – Główny Urząd Statystyczny oraz Komendę Główną Policji. Według danych Komendy Głównej Policji w 2020 roku samobójstwa dokonało 5165 osób. Natomiast zamachu na swe życie dokonało 12013 osób. Liczby te są zatrważające, dlatego powinniśmy zdać sobie sprawę z jak poważnym problemem mamy do czynienia. Nie możemy uznawać tematu samobójstw za temat tabu.
Propozycje w sprawie metod doradzania osobom zagrożonym samobójstwem.
Propozycje te odnoszą się do zakresu profilaktyki określanej specjalno-zapobiegawczą. Są dwa zakresy działalności profilaktycznej w odniesieniu do form patologii społecznej i indywidualnej. Wśród technik oddziaływania na potencjalnych samobójców wyróżniamy dwa główne typy: bezpośrednie i pośrednie metody oddziaływania. Bezpośrednie metody opierają się na wpływie osobistym, odbywają się w najbliższym otoczeniu jednostki. Bezpośrednie oddziaływanie rozwija się w małych społecznościach i grupach. Chodzi w nich o spowodowanie modyfikacji postaw osób, które wykazują skłonności samobójcze. Pośrednie oddziaływania są informacyjnym ukazywaniem sensu życia mimo traumatycznej sytuacji człowieka zagrożonego. Będzie do nich należało np. stwarzanie wzorów do naśladowania w sytuacji zagrożenia. Często prowadzi ono do modyfikacji sposobu widzenia przez jednostkę zagrożoną w kwestiach dotyczących jej sytuacji życiowej. Dzieje się to pod wpływem kontroli środowiska społecznego.
W działaniach profilaktycznych wyróżniamy działania strategiczne i natury taktycznej. Działania strategiczne to wszelkie działania szerokiego zasięgu społecznego. Działania taktyczne mają na celu oddziaływanie na jednostkę w celu zapobiegnięcia aktywności autodestrukcyjnej. Działa więc tu zasada indywidualnej profilaktyki.
Klaudia Nieżurawska
